Фактчекинг деген не?

Фактчекинг (ағылш. fact checking — фактілерді тексеру) ақпараттың шынайылығын тексеру процесін білдіреді. Сайтқа материал жарияламас бұрын немесе әлеуметтік желілерде қызықты жаңалықпен бөлісуден бұрын ұсынылған ақпараттың шынайы екеніне көз жеткізу қажет. Мысалы, видео әуелде Telegram-да жарияланған болса, оның шынайылығын анықтау үшін тексеру маңызды.

Фактчекингтің маңызы

Фактчекинг интернеттегі компанияның оң имиджін қалыптастыруда басты рөл атқарады. Оқырмандар мен келушілер, компания жариялаған ақпараттың сенімділігіне сенімді болуы тиіс. Басқа жағдайда, ақпарат жалған болып шықса, бұл клиенттердің сенімін жоғалтқанына және бизнестің теріс әсеріне әкелуі мүмкін. Мысалы, егер жаңалық сенімді дереккөзге, мысалы, Росстатқа сілтеме жасаса, бұл оның шынайылығына қосымша сенім береді.

Сонымен қатар, фактчекинг компанияның іздеу жүйелерінде ілгерілеуін қолдайды. Google және «Яндекс» алгоритмдері сайттарды рейтингтеу кезінде ақпараттың шынайылығын ескереді, бұл фактчекингті іздеу кезінде жоғары позицияларға қол жеткізудің маңызды құрал етеді.

Ерекше назар аударуды фактчекинг бұқаралық ақпарат құралдарына қажет етеді, себебі заңнамаға сәйкес, расталмаған ақпаратты тарату түрлі құқықтық салдарға, соның ішінде айыппұлдарға алып келуі мүмкін. Bloomberg агенттігі жалған пресс-релизді жариялағаны үшін айыппұлға тартылған, бұл фактілерді тексерудің маңыздылығын айқындайды.

Фактчекингті қалай өткізуге болады

Фактчекинг үшін жауапкершілік материалдардың авторы мен редакторына жүктеледі. Негізгі қағидаттар объективтілік, тәуелсіздік және дәлдік болып табылады. Бұрмалаулардан аулақ болу үшін чек-листке сәйкес әрекет етіңіз:

1. Атауларды, лауазымдарды, компания атауларын және географиялық объектілерді тексеріңіз, күндерді нақтылаңыз.
2. Көрсетілген байланыстардың дұрыстығын (телефон нөмірі, электрондық пошта мекенжайы) тексеріңіз.
3. Бейтаныс терминдердің мағынасын анықтаңыз.
4. Біреуді дәйексөз келтірсеңіз, оның шын мәнінде сол адамға тиесілі екеніне көз жеткізіңіз.
5. Картиналарды жариялау кезінде олардың түпнұсқалығын тексеру құралдарын пайдаланыңыз.
6. Ақпаратты растау үшін бірнеше дереккөзбен салыстырыңыз.
7. Негіздемесіз санаттық тұжырымдардан аулақ болыңыз.

Күмән фактчекинг процесінде маңызды құрал болып табылады. Материал авторының оның шынайылығына сенімді болғанға дейін жарияланбайды. Тіпті ақпарат сенімді дереккөзден алынған болса да, бұл оның абсолютті шынайылығын білдірмейді. Мысалы, ғылыми дәлелдерсіз өсімдіктің емдік қасиеттері туралы мақалаға атүсті қаралуы тиіс.

Ақпаратты тексеру үшін дереккөздер

Фактчекинг кезінде келесі дереккөздерді пайдалану ұсынылады:

• Мемлекеттік органдардың веб-сайттары (Росстат, министрліктер, Ресей банкі);
• Қаржы-ақпараттық жүйелер («Гарант», «Консультант Плюс», «Главбух»);
• Ірі ақпараттық агенттіктер («Тасс», «Интерфакс», «РБК», «Лента»);
• Социологиялық зерттеу орталықтары (ВЦИОМ);
• Компаниялардың ресми сайттары;
• Әлеуметтік желілерде адамдар мен компаниялардың парақшалары;
• Техникалық құжаттама;
• Сәйкес саладағы сарапшылар.

Сенімді дереккөздер көбінесе бастапқы көздерге сілтемелер бар, мамандар жазған және жасырын емес, бұл ұсынылған ақпаратқа сенімділікті арттырады.

Әлеуметтік желілерді фактчекинг үшін пайдалану

Әлеуметтік желілерде ақпаратты тексеруінің сол ережелері қолданылады. Есептік жазбаның шынайылығына көз жеткізу маңызды, себебі көптеген жалған аккаунттар бар. Көк белгінің болуы беттің шынайылығын растайды. Аккаунттың құрылған күніне, контенттің түрі мен әртүрлілігіне назар аударыңыз, ақпараттың шынайылығын бағалау үшін.

Фактчекинг қажет пе?

Фактілерді тексеру барлық жағдайларда қажет, тақырыпқа қарамастан. Тіпті жалпы сипаттағы материалдарда, мысалы, шолулар немесе таңдаулар, факттар тексерілуі тиіс. Егер егжей-тегжейлі фактчекингті жүргізуге мүмкіндік болмаса, логикалық ойлау мен сау ақылды пайдалану маңызды. Мысалы, бір ілгерілеу әдісінің әмбебап үздік екендігі туралы мәлімдеме күмән туғыштырады, өйткені тиімділік көптеген факторларға байланысты болады.

Қорытындылай келе, фактчекинг контент-маркетингтің ажырамас бөлігі болып табылады, және оның болмауы ауыр салдарға алып келуі мүмкін. Ақпаратты мұқият тексерумен ғана оның шынайылығына кепілдік беріп, компанияның беделін қорғау тәуекелдерін төмендетуге болады.