## Бәсекеге кіріспе

Бәсеке – нарықтық экономика қатысушылары, компаниялар мен кәсіпкерлер арасында, клиенттерді тарту, нарықтағы үлесті көбейту және ресурстарға қол жеткізу үшін күрес. Бұл термин неміс тілінен шыққан *konkurrieren*, мағынасы «жарысу» және латынның *concurrere* сөзінен шыққан, аудармасы «бірге жүгіру». Бәсеке ұғымы ежелгі замандардан бері бар және XVIII ғасырда шотланд экономисі Адам Смит бұл құбылысты алғаш байқаған кезде, лезде таныған, өйткені нарық қатысушыларының жеке мүдделерсіз толыққанды жұмыс істемейтінін дәлелдеген.

Бүгінгі таңда нарықтық экономика көптеген компаниялар мен кәсіпкерлерді қамтиды, олардың әрқайсысы клиенттерді көбірек тартуға, олардың сатылымы мен пайдасын көбейтуге ұмтылады. Бұл жалғасып жатқан ұмтылыс тұрақты бәсекелес күреске алып келеді, нақты мысалы ретінде смартфон нарығында Apple мен Samsung компанияларының қарсыласуын айтуға болады.

## Бәсекенің функциялары

Нарықтық экономикадағы бәсеке бірнеше негізгі функцияларды атқарады, олардың ішінде:

- **Реттеуіш:** Бәсеке сұраныс пен ұсынысты теңгеруге көмектеседі. Бұл компаниялардың клиенттерге қажетті мөлшерде тауарлар мен қызметтер өндіруге тырысуын, артық өндіру немесе жетіспеушіліктен сақтануын білдіреді.
- **Аллокациялық:** Бұл аспект бәсеке бизнеске ең тиімді және сұранысқа қажет жерлерде орналасуға мәжбүр етеді. Мысалы, маркетплейс тапсырыстарын беру орындары халық тығыз орналасқан аймақтарға жақын ашылады.
- **Инновациялық:** Бәсекелестердің болуы компанияларды даму мен жаңа технологияларды енгізуге ынталандырады, бұл тауарлар мен қызметтердің сапасын жақсартуға әкеледі.
- **Адаптациялық:** Бәсекелестік жағдайында өмір сүру үшін компаниялар нарықтағы өзгерістер мен клиенттердің қажеттіліктеріне бейімделуге мәжбүр.
- **Бақылаушы:** Бәсеке тұтынушыларға таңдау мүмкіндігін бере отырып, компаниялардың теріс пайдалануларынан сақтандырады.
- **Бөлуден:** Бәсеке ресурстарды, тауарлар мен пайданы тиімді бөлуге әсер етеді, қолда бар ресурстарды тиімдірек пайдалануға мүмкіндік береді.

## Бәсекенің түрлері

Әр түрлі критерийлер бойынша жіктелген бірнеше бәсеке түрлері бар:

### Бәсекенің деңгейіне қарай

- **Кемелденген бәсеке:** Нақты жағдайда сирек кездесетін идеал үлгі. Мұндай нарықта біртекті өнімдер ұсынатын көптеген тәуелсіз қатысушылар табылады.
- **Кемелсіз бәсеке:** Көбірек таралған форма, оған монополистік бәсеке, монополия, олигополия және басқа түрлер кіреді.

### Бәсеке әдістері бойынша

- **Бағалық бәсеке:** Акциялар, жеңілдіктер мен бонустар арқылы бағаларды төмендету.
- **Бағалық емес бәсеке:** Өнім сапасын, қызметті және қызмет көрсету жағдайларын жақсарту.
- **Адал бәсеке:** Заң нормалары мен этиканы сақтап, адал әдістермен күресу.
- **Адал емес бәсеке:** Өнімнің таралуы мен өндірістік тыңшылық сияқты заңсыз әрекеттер.

## Бәсекенің артықшылықтары мен кемшіліктері

Бәсекенің артықшылықтары мен кемшіліктері бар:

- **Артықшылықтары:**
    - Тұтынушылар үшін тауарлар мен қызметтерді таңдау мүмкіндігін кеңейтеді.
    - Инновацияларды ынталандыру және өнімнің сапасын арттыру.
    - Монополияның пайда болуына және нарықтық жағдайды теріс пайдалануға шек қою.
    - Экономикалық өсуді ынталандыру және жұмыс орындарын құру.
- **Кемшіліктері:**
    - Нарықтағы тұрақсыздық пен өзгергіштік, бұл банкроттыққа әкелуі мүмкін.
    - Жарнама мен ілгерілетуді артық жұмсау.
    - Адал емес күрес әдістері іскер этикаға кері әсер етуі мүмкін.
    - Табыстарды теңсіз тарату және әлеуметтік бөлініс.

## Мемлекет тарапынан бәсекені реттеу

Дені сау бәсекені қолдау және монополияның пайда болуын алдын алу үшін мемлекет антимонополиялық заңнаманы дайындайды. Мысалы, Ресейде бұл «Бәсекені қорғау туралы» Федералдық заңымен реттеліп, Федералдық антимонополиялық қызметпен (ФАС) бақыланады. ФАС антимонополиялық заңнамалық бұзушылықтарды қадағалап, бұзушыларға жазалау шараларын қолдана алады.

Бәсекені тиімді реттеу тауарлар мен қызметтердің сапасын, қолжетімді бағаларды және тұтынушылар үшін кең таңдауды арттыруға ықпал етеді, бұл сайып келгенде елдің экономикалық жағдайын жақсартады.