Гиффен әсері

Гиффен әсері – бұл белгілі бір тауарларға сұраныс олардың бағасы өскенде артады деген ерекше экономикалық аномалия. Бұл әдеттегі сұраныс заңының қарама-қайшылығы болып табылады, онда бағаның өсуі, әдетте, сұраныстың төмендеуіне әкеледі. Мысалы, автомобильдер бағасы өскенде, оларды алғысы келетіндердің саны, әдетте, азаяды. Гиффеннің бұл парадоксы мұқият зерттеуді талап етеді.

Қалай жұмыс істейді

Гиффен әсері тек Гиффен тауарлары деп аталатын нақты тауарларға қолданылады. Мұндай тауарларға күріш, макарон және нан сияқты кейбір тағамдар жатады, олар келесі сипаттамаларға ие:

• Қолжетімділік: әдетте олар арзан тұрады;
• Орнын басатын заттардың жоқтығы: арзанырақ баламалар жоқ;
• Қажеттілік: олардан бас тарту өмір жағдайларының нашарлауына әкелуі мүмкін.

Гиффен тауарларының бағасы өскенде, тұтынушылар бюджетінің көп бөлігін оларға жұмсауға мәжбүр болады, басқа маңыздылығы төмен тауарларға шығындарды қысқартады. Сондықтан, бағаның өсуіне қарамастан, мұндай тауарларға сұраныс артуы мүмкін, себебі олар өмірлік маңызды. Бұл құбылыс табыс және алмастыру әсерлерінің жиынты боуы арқылы түсіндіріледі: тауар бағасының өсуі кезінде тұтынушылар сатып алу қабілетін жоғалтады және баламасы болмағанда қажетті тауарларды көбірек тұтынуға мәжбүр.

Гиффен әсерінің мысалдары

Гиффен әсерінің тарихи мысалдарын әртүрлі елдерде және әр түрлі уақыттарда көруге болады. Мысалы, 19 ғасырдың ортасында Ирландиядағы картоп ашаршылығы кезінде, картоп бағасы өнім жетіспеуі салдарынан күрт көтерілді, ал оған сұраныс та өсті, себебі ол кедей халықтың негізгі азығы болды. Сол сияқты жағдай 2010 жылы Ресейде пайда болды, онда құрғақшылық салдарынан қарақұмық бағасы екі есе өскенімен сұраныс артты.

2007 жылы зерттеушілер Роберт Дженсен мен Нолан Миллер Қытайдың Хунань және Ганьсу провинцияларында эксперименти жүргізді, онда Гиффен әсерінің бар екенін растады. Хунаньда күріш болса, Ганьсуда – бидай Гиффен тауарлары болды. Нәтижелері баға өскенде баламалы өнімдерге сұраныс азаймағанын көрсетті, себебі олар өмір сүру үшін қажет болған.

Теорияның сын-пікірлері

Гиффен әсеріне деген қызығушылыққа қарамастан, оның бар болуы сынға ұшырайды. Экономистер мұндай жағдайлардың сирек болуына және оларды дәлелдеудің қиындықтарға көңіл бөледі. Мысалы, бидаймен Ганьсудағы тәжірибеде баға мен сұраныс арасындағы тәуелділік айқын болмады. Сонымен қатар, Гиффен әсерінің ықпалын қарапайым дүрбелеңнен ажырату қиын: өнім бағасы өскенде, тұтынушылар жиі оларды қор жинауға талпынушы, бұл да сұранысқа әсер етуі мүмкін.

Гиффен тауарлары және Веблен тауарлары

Гиффен әсерін Веблен әсерімен шатастырмау маңызды, ол да баға мен сұраныстың парадоксальді байланысын көрсетеді, бірақ қымбат тауарларға қолданылады. Мысалы, элиталы шараптар немесе зергерлік бұйымдар сияқты сапалы заттар бағасы өскенде үлкен сұранысқа ие болуы мүмкін, себебі тұтынушылар оларды беделді деп қабылдайды. Бұл әсер тұтынушылық психологиямен байланысты және Гиффен тауарларына қатысы жоқ, олар өмір сүруге қажетті.