Гистерезис әсері: Анықтама және негіздері

Гистерезис әсері белгілі бір көрсеткіштердің өзгерістері бастапқы себептері тоқтаған кезде де сақталатын құбылысты білдіреді. Бұл уақытша фактор өзгерісі басқа фактордағы тұрақты өзгерістерге әкелуі мүмкін екенін білдіреді. Гистерезис көрсеткіштердің мәні әрқашан тек ағымдағы шарттарға тәуелді емес екенін көрсетеді; өткенде әсер еткен факторлар әлі де нәтижелерге ықпал етеді.

Қайтымсыздық түсінігімен байланыс та маңызды: бір өзгеріс болғаннан кейін, тіпті себеп жойылған болса да, бұл өзгеріс қалады. Бұл тәуелділік жиі гистерезис ілмегімен суреттеледі, мұндағы тәуелсіз айнымалы сыртқы фактор, мысалы, жарнама бюджеті, ал тәуелді айнымалы мысалы, нарық үлесі болып табылады. График тәуелді айнымалының бірден емес, кейбір кешіктірілумен өзгеретінін көрсетеді, бұл көрсеткіштер арасындағы өзара байланысты аңғартады.

Термин тарихы және оның қолданылуы

«Гистерезис» термині 1881 жылы физикада магниттіктердің зерттеулерінде енгізілген. Ғалым Д.А. Юинг темірді магниттеу бойынша тәжірибе жүргізіп, метал магнит өрісі жойылғаннан кейін де магниттелген күйін сақтайтынын байқады. Бұл жаңалық гистерезис әсері тек физикада емес, сонымен қатар биология, химия және экономика сынды басқа салаларда болуы мүмкін екенін болжауға мүмкіндік берді.

Экономикада гистерезис әсері кең танымал болған жоқ және ол жиі дәстүрлі экономикалық модельдерге қосылмайды. Дегенмен, оны қолдану жұмыссыздық пен халықаралық сауда сияқты мәселелерді түсінуге едәуір ықпал етуі мүмкін.

Экономикадағы гистерезис

Экономикадағы гистерезис нарықтық көрсеткіштердің сыртқы ауытқуларға тұрақтылығын сипаттайды. Негізгі экономикалық толқулардан кейін, жағымсыз немесе жағымды болса да, елеулі өзгерістер болады. Мысалы, COVID-19 пандемиясы адамдарды өз әдеттерін өзгертуге мәжбүр етті, және жеткізу нарығы күрт өсті. Шектеулер алынғаннан кейін де бұл нарық көлемі жоғары деңгейде қалды, бұл тұтынушылық мінез-құлықта ұзақ мерзімді өзгерістерді көрсетеді.

Экономистер нақты болжау үшін, тек ағымдағы факторларды ғана емес, сондай-ақ нарыққа ықпал еткен өткен оқиғаларды да ескере отырып, гистерезис әсерін ескеру қажет екенін көрсетеді. Бұл математикалық модельдер мен болжамдардың дәлдігін арттыруы мүмкін.

Жұмыссыздықтың гистерезисі

Жұмыссыздықтың гистерезисі — жұмыссыздық деңгейі жоғары қалатын құбылыс, тіпті оның пайда болу себептері жойылса да. Бұл әсердің себептері әртүрлі болуы мүмкін және көбіне контекске байланысты. Негізгі факторлар мыналар кіреді:

• Дағдылардың нашарлауы: Жұмысынан айрылған адамдар кәсіби дағдылары мен тәжірибесін жоғалтуы мүмкін, бұл олардың жұмысқа орналасуын қиындатады.
• Психологиялық факторлар: Жұмыссыздар өз күштеріне сенімдерін жоғалтып, бұл олардың келешектегі жұмысқа орналасу мүмкіндіктеріне де әсер етеді.
• Әлеуметтік факторлар: Жаппай жұмыссыздық жағдайында өмір деңгейінің төмендеуі әлеуметтік қалыпты жағдайға айналады.
• Салалардағы өзгерістер: Кейбір мамандықтар өзектілігін жоғалтуы мүмкін, және барлық жұмысшылар жаңа шарттарға бейімделе алмайды.

Халықаралық саудадағы гистерезис

Халықаралық саудадағы гистерезис көбінесе баға қалыптасуында байқалады. Валюта бағамдарының өзгеруіне жауап ретінде баға реттеуі сызықтық тұрғыда орын алмайды. Кішігірім өзгерістер кезінде баға тұрақты болып қалады, ал бағамдағы күрт ауытқулар кезінде баға реттеледі. Екі шек бар: біріншісі - бағамның күрт өсуі, ол бағаның көтерілуіне әкеледі, ал екіншісі - бағамның күрт төмендеуі, ол бағаның төмендеуіне жеткізеді.

Маркетингтегі гистерезис

Маркетингтегі гистерезис әсері уақытша жарнамаға ақша салымдары сату көлемінде ұзақ мерзімді өзгерістер туғызуы мүмкін екендігін көрсетеді. Мысалы:

• Жарнамалық кампанияларға реакция: Күшті жарнама әсері оның аяқталғаннан кейін де ұзақ уақыт жалғасуы мүмкін.
• Брендке адалдық: Белгілі бір брендке бейім тұтынушылар, нарық өзгерген кезде де сатып алуларын жалғастыруы мүмкін.
• Баға өзгерісі: Бағаның көтерілуі сұранысты бірден төмендетпеуі мүмкін және тұтынушылар біраз уақыт тауарды сатып ала беруі мүмкін.
• Бәсекелестің кетуі: Егер бәсекелес нарықтан кетсе, қалған ойыншылар өз үлесін ұлғайтуы мүмкін, ал бәсекелестің оралуы бұл үлесті жоғалтуға әкелмейді.
• Тұтынушылық әдеттер: Белгілі өнімдерге мода олардың сатылымдарының тұрақты өсуіне әкелуі мүмкін, тіпті қызығушылықтың төмендеуі байқалғаннан кейін де.

Классикалық мысал Ehrmann компаниясы болып табылады, ол 80-жылдары десертті үлкен көлемді қаптамада, бәсекелестердің бағасымен ұсыну арқылы нарық үлесін айтарлықтай ұлғайта алды. Кейінірек басқа өндірушілер оның үлгісін ұстанғанмен, компанияның үлесі төмендемеді, бұл гистерезис әсерін көрсетеді.